close

Een samenvatting van mijn term ‘expertval’ en mijn STRIK-model.

Het gaat in ongezonde religieuze systemen zelden beginnen met een kwaadaardig masterplan. Zelfs cynische goochelaars als Hubbard lijken naïef te zijn begonnen, bijna per ongeluk, als tovenaarsleerlingen die verbaasd reageerden op de effecten van hun eigen trucs. Wat ze dan nog niet lijken te beseffen is dat ze een val zetten, een fuik. Ze houden bepaalde superwortels voor en dreigen met superstokken. En verreweg de meeste mensen hebben daar geen behoefte aan of doorzien het bedrog op tijd en gaan verder met hun leven. Maar als de tovenaarsleerling genoeg ‘toverkracht’ heeft gekregen, genoeg charisma en retorisch talent, en net in de goede omgeving verkeert en de juiste mensen ontmoet, blijven sommigen wel plakken. Zij bevestigen zijn uitspraken, hij merkt meer applaus op sommige acties en minder op andere, in een proces van trial and error wordt hij of zij steeds extremer. De contouren met die zeventien genoemde kenmerken hierboven worden steeds zichtbaarder. De wortels worden groter, de stokken zwaarder, het of-of scherper, de gaslighting geniepiger, enzovoorts. 

Essentieel hierin is de controle op de informatie. Zonder die spits toelopende hoge wanden mislukt de eendenkooi – de eenden kijken naar andere eenden die vrolijk weg fladderen, het gras is overal groener, en ze vliegen weg. De leider leeft op te grote voet, hij doet beweringen die hij niet kan dragen, en bij een vrije informatie-uitwisseling zal dat blijken. Zolang dat kan worden voorkomen – en een groot deel van de zeventien genoemde kenmerken is daarop gericht – kan hij door blijven gaan. In zekere zin is dit een soort darwinistisch selectieproces. Alleen de groepen die genoeg ‘voedsel’ uit hun omgeving weten te halen (nieuwe leden) en zich sterk genoeg weten te ‘wapenen’ (de waarheid weten te onderdrukken) overleven. Er zijn misschien wel miljoenen tovenaarsleerlingen, begaafde mensen die iets proberen, onbewust of bewust – ze hebben een droom gehad, ze zijn ergens enthousiast over, ze hebben een oplossing ergens voor bedacht – maar de meesten hebben wel een ‘meestertovenaar’ in hun omgeving, een mentor die hen opleidt en bijstuurt. Een percentage vormt uiteindelijk een fundamentalistische groep en daar slechts een percentage van wordt een sekte. Zo werkt de expertval.

De vraag die nu gesteld moet worden is in welke mate ik zelf in de expertval trap. Ik presenteer mijzelf immers als een expert die een bepaald probleem aankaart en vanaf de volgende hoofdstukken met oplossingen kom. Bovendien is er betaald voor dit boek, verdien ik aan lezingen over dit onderwerp, coach ik mensen die vastlopen, en heb ik dus financieel voordeel bij mijn rol als expert. 

Ik wil je daarom vragen dit boek niet voor zoete koek te slikken en stevig te bevragen. Want er is zoiets als gezonde expertise: een voorsprong in kennis en vaardigen op een bepaald gebied. Jij bent ergens deskundig in en als ik niet heel uitzonderlijk ben, ik vast ook. En we kunnen daar goed gebruik van maken, maar ook misbruik. Ik doe mijn uiterste best een integere, beschaafde expert te zijn, maar dat hoef je niet op mijn blauwe ogen te geloven. In dit hoofdstuk heb ik de kenmerken benoemd van giftige machtsrelaties – dat kun je als checklist gebruiken. Treed ik zelf wel juist op gezien de criteria die ik zelf opwerp of val ik toch voor die expertval? Je kunt natuurlijk ook heel andere criteria toepassen. Stel alle vragen die je wilt aan dit boek, vindt er alles van wat je wilt – dit boek is voor jou.

Het STRIK-model

Mijn analyse van de expertval kun je ook samenvatten met de afkorting STRIK, dat staat voor: specialist, truc, ramp, inspanning en kader. Het staat voor de valstrik die wordt gelegd, maar die zich aanlokkelijk presenteert als een strik om een cadeautje. De specialist presenteert zich namelijk als iemand met unieke kennis, een makelaar van God, een medium voor de grote geheimen. Hij of zij bezit immers naar eigen zeggen een bijzondere truc, een wondermiddel voor de immense ramp die jou elk moment kan treffen. Je krijgt daar toegang toe als je voldoet aan de verplichting tot inspanning en bijvoorbeeld genoeg geld, aandacht en status geeft. Maar omdat de expert een overdreven diagnose heeft gesteld en een onhoudbare belofte heeft gedaan, moet hij of zij wel een kader stellen: alternatieven buiten houden en kritiek in diskrediet brengen. 

Go top